İskitler (veya Doğu kaynaklarındaki adıyla Sakalar) tarih sahnesinde sadece bir “göçebe topluluk” olarak değil, Avrasya bozkırlarına hükmeden, imparatorlukları dize getiren ve sanatta çığır açan ilk büyük Bozkır İmparatorluğu olarak yer almış ve Türklüğün öncüleridir. Ön Türkler olarak da bilinmektedir.
İskitlerin kökeninden askeri dehalarına, sanatlarından Türk tarihiyle olan bağlarına kadar uzanan, akademik derinliğe sahip kapsamlı bir inceleme yer almaktadır.
İskitler (Sakalar): Bozkırın Altın Efendileri
M.Ö. 8. yüzyıl ile M.Ö. 3. yüzyıl arasında, Tuna Nehri’nden Çin sınırlarına kadar uzanan uçsuz bucaksız Avrasya bozkırlarında “Atlı Kavimler Medeniyeti”ni başlatan İskitler, tarihin en gizemli ve en güçlü halklarından biri olmuştur.
- İsim ve Köken Sorunu: İskit mi, Saka mı?
Bu topluluk hakkında bilgi veren kaynakların çeşitliliği, isimlendirmede farklılıklara yol açarak farklı söylemleri yerine getirmiştir.
Yunan Kaynakları (Herodot): Onları “Skythai” (İskit) olarak adlandırır.
Pers/İran Kaynakları: Onlara “Saka” adını verir (Örn: Saka Tigrakhauda – Sivri şapkalı Sakalar).
Çin Kaynakları: “Sai” veya “Sai-wang” olarak bahseder.
Asur Kaynakları: “Aşguzai” olarak geçer.
Köken Tartışması
Bilim dünyasında İskitlerin etnik kökeni üzerine iki ana görüş hakimdir:
İranî Görüş: Dillerinin Hint-Avrupa dil ailesinin İran koluna ait olduğunu savunur.
Turani/Türkî Görüş: Kültürel yaşam tarzları, kurgan gelenekleri, sanat üslupları ve “kımız” içme gibi alışkanlıkları nedeniyle onları Ön-Türkler (Proto-Türkler) olarak kabul eder.
Modern tarihçilerin çoğu, İskitleri tek bir ırk olmaktan ziyade, benzer kültürü paylaşan, farklı etnik unsurları (Türk, İranlı, Slav vb.) bünyesinde barındıran devasa bir konfederasyon olarak görür. Ancak kültürel mirasları, tartışmasız bir şekilde Orta Asya Türk kültürünün temel taşıdır.
- Coğrafya ve Tarihsel Süreç
İskitler, Karadeniz’in kuzeyinden Tanrı Dağları’na kadar uzanan “Bozkır Kuşağı” üzerinde yaşadılar. Tarihsel süreçleri üç ana dönemde incelenirken doğru şekilde açıklanacaktır.
Yükseliş ve Kimmerlerin Sürülmesi (M.Ö. 8. – 7. Yüzyıl)
İskitler, doğudan batıya doğru hareket ederek, önlerindeki bir diğer bozkır kavmi olan Kimmerleri yerlerinden ettiler. Kimmerleri kovalayarak Kafkaslar üzerinden Anadolu’ya ve Ortadoğu’ya girdiler. Bu dönemde:
- Urartular ile savaştılar ve onları zayıflattılar.
- Asurlular ile bazen savaştılar, bazen müttefik oldular.
Med İmparatorluğu’nun kuruluş sürecinde “hakem” rolü oynadılar ve bölgeyi 28 yıl boyunca vergiye bağlayarak tarihte önemli yere sahip olmuştur.
Pers Savaşları ve Darius’un Hezîmeti (M.Ö. 513)
İskit tarihinin en parlak olayı, Pers Kralı I. Darius’un İskit ülkesine yaptığı seferdir. Darius, devasa ordusuyla Tuna’yı geçip İskit topraklarına girdi.
İskitler, “Yıpratma Savaşı” (Scorched Earth) taktiğini uyguladılar. Savaşmak yerine sürekli geri çekildiler, su kuyularını zehirlediler ve otlakları yaktılar.
Darius, karşısında düzenli bir ordu bulamayıp açlık ve sefaletle baş başa kalınca, ordusunun yok olmasını engellemek için utanç verici bir şekilde geri çekilmek zorunda kaldı.
Bu olay, İskitlerin “yenilmezliği” efsanesini doğurarak tarihte altın harflerle yazılmış olmuştur.
Gerileme ve Sarmat İstilası (M.Ö. 3. Yüzyıl)
Doğudan gelen ve İskitlerle akraba olan bir başka kavim, Sarmatlar, İskitleri batıya doğru itti. Krallık yavaş yavaş Kırım bölgesine sıkıştı ve zamanla Gotlar ile diğer kavimlerin arasında eriyerek tarih sahnesinden çekildi.
- Sosyal Yaşam ve Kültür
İskitler yerleşik değil, göçebe (nomadik) bir toplumdu. Bu yaşam tarzı, onların dünya görüşünü ve teknolojilerini şekillendirdi.
Evler: Tekerlekli arabalar üzerine kurulmuş, keçe çadırlar (Yurt/Otağ) kullanırlardı.
Beslenme: Et ve süt ürünleri temel gıdaydı. Kısrak sütünden yapılan Kımız, en önemli içecekleriydi. Yunanlılar şarabı suyla karıştırırken, İskitlerin sek (saf) içmesi Yunanlıları şaşırtmıştır.
Din: Doğacı bir inanç sistemine sahiptiler. Baş tanrıçaları “Tabiti” (Vesta benzeri ocak tanrıçası) idi. Ayrıca savaş tanrısına taparlar ve kılıç üzerine ant içerlerdi.
Kenevir ve Arınma: Herodot, İskitlerin cenaze törenlerinden sonra çadırlarda kızgın taşların üzerine kenevir tohumları atarak çıkan buharla “arındıklarını” ve keyiften çığlık attıklarını anlatır. Bu, bilinen ilk sauna/hamam ritüellerinden biridir.
- İskit Savaş Sanatı: Tarihin İlk Süvarileri
İskitler, atı evcilleştirip savaş makinesine dönüştüren ilk toplumdur. Savaş taktikleri, sonraki Hun, Göktürk ve Moğol ordularının temelini oluşturur.
Temel Özellikler:
Atlı Okçuluk: Dört nala giderken, eyer üzerinde geriye dönerek ok atma yeteneğine sahiptiler.
İskit Yayı: “Kompozit yay” (boynuz, sinir ve ahşabın birleşimi) kullanırlardı. Bu yaylar kısa ama çok güçlüydü; Yunan yaylarından çok daha uzağa ok atabilirdi.
Akinakes: Kısa, çift tarafı keskin, hançer ile kılıç arası bir silah kullanırlardı.
Zırh: Kendileri ve atları için pul zırhlar geliştirmişlerdi.
Amazonlar Efsanesi
Antik Yunan’daki “Amazonlar” (Savaşçı Kadınlar) efsanesinin kaynağı İskit kadınlarıdır.
İskit kurganlarında yapılan kazılarda, silahlarıyla ve savaş yaralarıyla gömülmüş çok sayıda kadın iskeleti bulunmuştur. İskit toplumunda kadınlar da erkekler gibi ata biner ve savaşırlardı.
- İskit Sanatı: Hayvan Üslubu ve Altın
İskit sanatı, göçebe yaşamın getirdiği taşınabilir nesneler üzerine kuruludur. Ancak bu sadelik, inanılmaz bir işçilikle birleşmiştir.
Hayvan Üslubu (Animal Style)
Bu sanat tarzının temel özelliği, hayvan figürlerinin (geyik, pars, kartal, at) hareket halinde, birbirleriyle mücadele ederken veya kıvrılmış vaziyette stilize edilmesidir.
Bu figürler sadece süs değil, aynı zamanda hayvanın gücünün kullanıcıya geçmesi inancını taşıyan tılsımlardı.
Bozkırın Altını
İskitler metalurjide ustaydılar. Altın, gümüş ve bronzu mükemmel işlediler.
Altın Elbiseli Adam (Issyk Kurganı): 1969 yılında Kazakistan’ın Almatı şehri yakınlarında bulunan bu mezar, İskit/Saka sanatının zirvesidir. M.Ö. 5. yüzyıla ait bu zırh, binlerce saf altın parçadan oluşur ve İskitlerin ne kadar zengin ve estetik bir kültüre sahip olduğunu kanıtlar.
- Kurgan Geleneği ve Mumyalama
İskitler ölülerini “Kurgan” adı verilen tümülüs (yığma tepe) mezarlara gömerlerdi.
Hükümdarlar öldüğünde, bedenleri mumyalanır ve ülkenin çeşitli yerlerinde gezdirildikten sonra gömülürdü.
Mezara hükümdarın en sevdiği atları, silahları, eşyaları ve bazen hizmetkarları da (öldürülerek) konulurdu.
Pazırık Kurganı: Altay dağlarındaki bu kurganda, buzulların koruması sayesinde günümüze kadar bozulmadan gelen dünyanın en eski halısı (Pazırık Halısı) bulunmuştur. Bu halıdaki “Türk düğümü” (Gördes düğümü), İskit-Türk bağının en somut kanıtlarından biridir.
- Türk Tarihi Açısından Önemi ve Alp Er Tunga
Türk kültür tarihi açısından İskitler/Sakalar bir “ata kültür” olarak kabul edilir.
Alp Er Tunga Destanı: Divânu Lügati’t-Türk’te Kaşgarlı Mahmud, büyük Türk hakanı Alp Er Tunga’nın, İran destanı Şehname’deki Afrasiyab olduğunu belirtir. Afrasiyab, efsanevi Turan (İskit/Saka) kralıdır. Bu durum, İskitlerin Türklerin mitolojik ve kültürel hafızasında yer ettiğini gösterir.
Kültürel Süreklilik: Pantolon giyme, at binme, kımız içme, kurgan yapma, ölü aşı verme (Yuğ töreni) gibi gelenekler İskitlerden Hunlara, oradan Göktüklere ve günümüz Türk kültürüne kadar kesintisiz devam etmiştir.
