Merhametin Gölgesindeki Kibir
Sabahattin Ali’nin 1943 yılında yayımlanan Kürk Mantolu Madonna adlı romanı, Türk edebiyatının en çok okunan ve en çok tartışılan eserlerinden biridir. Roman, dış dünyada silik ve sıradan görünen Raif Efendi’nin iç dünyasını, aşkını ve insanlara bakışını anlatırken insan ruhuna dair derin sorgulamalar da sunar. Eser boyunca yalnızlık, sevgi, yabancılaşma ve insan ilişkileri üzerine dikkat çekici düşüncelerle karşılaşırız. Bunlardan her biri için sayfalarca konu yazılabilir. Benim içlerinden en çok etkilendiğim bölüm, merhamet kavramına getirdiği alışılmadık bakış açısı oldu. Romanda geçen “Başkasına merhamet etmek, ondan daha kuvvetli olduğunu zannetmektir…” cümlesi, uzun zamandır sorgulamadan doğru kabul ettiğim bir değeri yeniden düşünmeme neden oldu.
Günlük hayatta merhameti genellikle insanı yücelten, onu daha iyi ve daha ahlaklı kılan bir duygu olarak varsayarız. Yardım etmek, acımak ve korumak çoğu zaman erdem sayılır. Ben de uzun süre merhameti koşulsuz biçimde olumlu bir özellik olarak değerlendirdim. Ancak Sabahattin Ali’nin bu cümlesi, merhametin içinde saklanabilen başka bir yönü görünür kılıyor: üstünlük duygusu.
Bir insana merhamet ettiğimizde, farkında olmadan kendimizi onun üzerinde bir konuma yerleştirebiliriz. Karşımızdakini eksik, çaresiz veya zayıf kabul ederken, kendimizi daha güçlü ve daha yeterli olarak görmeye başlayabiliriz. Böyle bir durumda merhamet, iki insanı eşit düzlemde buluşturan bir duygu olmaktan çıkar; aralarında görünmez bir hiyerarşi kurar.
Bu düşünce bana, insan ilişkilerinde asıl değerli olanın merhametten çok anlayış ve empati olabileceğini düşündürdü. Empati, karşımızdakinin yerine kendimizi koymayı gerektirir; onu aşağıda değil, yanımızda görür. Oysa merhamet bazen özellikle yersiz ve gereğinden fazla olanı mesafe oluşturur. Yardım eden ile yardım edilen arasında görünmeyen bir üstünlük ilişkisi kurabilir.
Elbette burada eleştirilen şey, insanın başkasının acısına duyarsız kalması değildir. Asıl sorgulanan, acı çeken kişiye yukarıdan bakan tavırdır. Bir insana destek olmak ile ona acımak arasında ince fakat önemli bir fark vardır. Destek olmak eşitlikten doğar; acımak ise zaman zaman üstünlük hissiyle beslenebilir.
Kürk Mantolu Madonna’nın bu kısa cümlesi, merhametin bile sorgulanabileceğini gösteriyor. Özünde gerçek insanlık, başkalarına yukarıdan bakarak merhamet etmekte değil; onların da bizim kadar güçlü, kırılgan ve değerli olduklarını kabul edebilmektedir. Bu nedenle romanın bu bölümü bana, insan ilişkilerinde iyilik kadar eşitliğin de önemli olduğunu düşündürdü.
