Bu yazımda, Nihad Sami Banarlı’nın Resimli Türk Edebiyatı Tarihi adlı eserinin I. cildinde rastladığım, ünlü dil bilimci ve müfessir Zemahşerî’nin Mukaddimetü’l-Edep adlı eserinden bahsedeceğim. Oldukça eski bir basım tarihine sahip olan bu esere bir okul kütüphanesinde tesadüf ettim. MEB Yayınları tarafından basılmış Nihad Sami Banarlı’nın bu şaheserinin, okulun öğrencileri tarafından farkında bile olunmaması ne hazin bir durumdur. Üniversite ve okul kütüphanelerimizde bu şekilde, değeri bilinmeden fark edilmeyi bekleyen binlerce eser bulunmaktadır. Üstelik zaman zaman “eski” denilerek bu kitapların kütüphanelerden ayıklandığına da şahit oluyoruz. Oysa aralarında ilk baskılarının da yer aldığı, kaynak niteliği taşıyan bu eserlerin devlet kütüphanelerinde muhafaza edilmesi elzemdir. Neyse ki bakanlığın son dönemde başlattığı envanter çalışmaları, bu konuda bir nebze de olsa yüreklere su serpmiştir.
Esere geçmeden önce, dil aşığı, edebiyat tarihçisi ve büyük bir öğretmen olan Nihad Sami Banarlı’dan söz etmezsek yazı eksik kalır. Banarlı, 1907 yılında İstanbul’da, şair bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Dedesi hem mebus hem de divan sahibi kudretli bir şairdir. Soyadını, annesi ile babasının metfun bulunduğu Banarlı’dan almıştır. Fuat Köprülü’nün öğrencisi olan Banarlı, uzun yıllar edebiyat öğretmenliği yapmış; Kabataş ve Galatasaray gibi köklü kurumlarda görev almıştır. Yazı hayatına ailesinde olduğu gibi şiirle başlamış, pek çok dergide eserler yayımlamış, dergiler yönetmiş ve gazetelerde edebî sohbetler kaleme almıştır. Millî Eğitim Bakanlığının 1000 Temel Eser çalışmalarında aktif rol almıştır. En yakın dostu Yahya Kemal’in şiirlerinin yayımlanması için büyük gayret göstermiş; onu ikna ederek şiirlerini edebiyat dünyasıyla tanıştıran isim olmuştur. Yahya Kemal’in vefatından sonra da onun adına enstitü ve müze kurulması için çalışmış, bütün eserlerinin yayımlanmasına öncülük etmiştir.
Banarlı, büyük bir dil ve edebiyat sevdalısıdır. Bu hassasiyeti Türkçenin Sırları adlı eserinde açıkça görmek mümkündür. O; millî bir tefekkürün, şahsiyetin, tarihin, kültürün ve terakkinin; millî bir edebî zevkin ve romantizmin idraki ve idealindedir. Millî edebiyatımızı genç nesillere öğretme kaygısı taşımış, bu düşünceyle lise edebiyat kitapları kaleme almıştır. Derslerinde ve sohbetlerinde daima edebiyat mirasımızı merkeze almıştır. Hocası Fuat Köprülü’nün edebiyat tarihçiliğini örnek almış, Yahya Kemal’in görüş ve tasdiklerinden feyz alarak yaklaşık yirmi yıl üzerinde çalıştığı Resimli Türk Edebiyatı Tarihinin muhtasar hâlini iki cilt hâlinde 1948’de neşretmiştir. Daha geniş şeklini ise yirmi yıl daha emek vererek yayımlamıştır. Türk münevverinin Türk edebiyatını bütüncül bir bakışla kavrayabilmesi için mukayeseli bir metotla kaleme aldığı bu eserinde, edebiyatımızın yaklaşık yirmi yedi asırlık seyrini sözlü/destan dönemlerinden 1950’li yıllara kadar geniş bir perspektifle ele almış; fişler hâlinde topladığı notlarla metni adeta ilmik ilmik işlemiş ve sohbet havasında sunabilmiştir. Bu bilgi fişleri sayesinde, vefatından sonra bile öğrencileri eseri daha da genişletme imkânı bulmuştur. Banarlı, eserinde Türk edebiyatını Destan Devri, İslamiyet Medeniyeti Çağı, Avrupaî Devir ve Cumhuriyet Devri şeklinde tasnif etmiştir.
Banarlı’nın Zemahşerî’yi anlattığı bölümde özellikle üzerinde durduğu eser Mukaddimetü’l-Edeptir. Bu eser, 1128–1144 yılları arasında, Harzemşah Atsız’ın Arapçaya duyduğu ilgi doğrultusunda ve saray kütüphanesine konulmak üzere Arapçayı pratik bir şekilde öğretmek amacıyla kaleme alınmıştır. Arapça metnin satır altlarında Türkçe, Farsça ve Harezm Türkçesi tercümelerinin yer aldığı bu eser, XIII. yüzyıl sonrası Türkçenin en önemli sözlüklerinden biridir. Pek çok dilde satır altı tercümeli nüshaları bulunmaktadır ve son araştırmalarla bu nüshaların sayısı yirmiye ulaşmıştır. Banarlı, eserin Dîvânü Lügâti’t-Türk’ten sonra Türk dili hakkında bilgi veren en önemli lügatlerden biri olduğunu belirtir ve eseri şu şekilde tanıtır:
“Mukaddimetü’l-Edeb, Türk hükümdarı Harzemşah Atsız’ın arzu ve emri ile müellifi tarafından Türk dili lehine tekâmül ettirilerek 1138’den önce bu hükümdara takdim edilmiştir.”
“Eserin Arapça satırlarının, bizzat müellifi tarafından Farsçanın yanı sıra Harezm Türkçesine de çevrilmiş olması, devrin Harezm bölgesi Türkçesi hakkında bilgi edinmemizi kolaylaştırmıştır. Mukaddimetü’l-Edeb, Şark-İslam medreselerinde asırlarca ders kitabı olarak okutulmuştur.”
“Bu eserin Arapça satırları üzerinde Türkçe ve Farsça tercümeleri vardır. Mukaddimetü’l-Edeb, bilhassa Oğuz, Kıpçak ve Kanklı Türklerinin lehçeleri hakkında aydınlatıcı bilgiler vermektedir. Böylelikle eser, Dîvânü Lügâti’t-Türk’ün nispeten eksik bıraktığı Batı Oğuz diliyle ilgili bilgileri tamamlayan bir kaynak değerindedir.”
“Eser, tercüme edildiği her dilin özelliklerini yansıtması bakımından ayrıca kıymetlidir. Mukaddimetü’l-Edeb’de mektep, şehir, minare, medhal, kariye, hamam, duvar, şark, garp gibi yer ve yön adlarının Türkçe karşılıkları ve kültür ıstılahları yer alır. Zemahşerî’nin tercümesine göre mektep: oğlan okur yer; tavan: evin kökesi; şark: gün doğar yer; garp: gün batar yer; misafirhane: konukluk ef; matbah: aş pişirgü ef şeklinde karşılanmıştır.”
Zemahşerî, büyük ve değerli bir müfessirdir. İtikatta Mu‘tezilî olmakla birlikte fıkıhta Hanefîdir. Selçuklu coğrafyasında yetişmiş; Selçuklu şehzadelerine ve Nizamülmülk’e şiirler yazdığı, makam talebinde bulunduğu bilinmektedir. Hayatının bir döneminde mevki düşkünlüğüyle anılmışsa da geçirdiği ağır bir hastalıktan sonra kendisini tamamen ilme vermiştir. Arap dili ve belagatinde ulaştığı seviye, el-Keşşâf gibi bir eserin ortaya çıkmasını sağlamıştır.
Banarlı, Zemahşerî hakkında şu değerlendirmelerde bulunur:
“El-Keşşâf, gerek tefsir ilmine getirdiği yeni görüşlerle gerek Arap diliyle telifinde kullanılan son derece beliğ, ahenkli ve üstün üslubuyla haklı bir şöhret kazanmış; İslam’ın klasik eserleri arasına girmiş ve edebî kıymeti dolayısıyla Arap edebiyatının şaheserlerinden biri sayılmıştır.”
“Bu büyük din âlimi, Kaşgarlı Mahmud’un aksine olarak Arapça bilmeyenlere —bu arada Türklere ve İranlılara Arapça öğretmek maksadıyla Mukaddimetü’l-Edep adlı bir dil ve lügat kitabı yazmıştır. Aynı zamanda büyük bir şair olan bu Türk âliminin Arapça kaleme aldığı şiirler, onun Türklüğe duyduğu derin sevginin kudretli terennümleridir. Her ne kadar Zemahşerî’de Kaşgarlı Mahmud’daki şuurlu milliyetçilik görülmezse de Türk diline ciddi hizmetleri olmuştur.”
“Eserlerini Arapça yazmış olması sebebiyle Arap ilminin ve edebiyatının malı sayılmasına rağmen Zemahşerî, Türk kültürünün de kendisiyle haklı olarak övündüğü büyük bir ilim, sanat ve iman adamıdır. Yirmiden fazla kıymetli eser vermiş; Arap kabilelerine ‘Babalarınızın, dedelerinizin dilini gelin, benden öğrenin!’ diyecek kadar Arapçayı belagat ve fesahat incelikleriyle kavramış ve kullanmış, dünya çapında bir ilim ve sanat adamı olmuştur. Son seyahatlerinden birinde ayağının soğuktan donması sonucu kesilmesinden bir süre sonra, vatanı Harezm’de Cürcaniyye kasabasında 1134 yılında vefat etmiştir.”
Bugün bir okul kütüphanesinde sessizce bekleyen bu eser, bize şunu hatırlatıyor: Dil, ancak hatırlandığı ve sahip çıkıldığı sürece yaşar.
