İnsan, yaşamı boyunca pek çok farklı duygu deneyimler. Mutluluk, üzüntü, öfke, korku, kaygı, kıskançlık, suçluluk ve hayal kırıklığı bu deneyimlerin yalnızca bir bölümüdür. Bazı duygular bize iyi hissettirirken bazılarıyla karşılaşmak oldukça zorlayıcı olabilir. Özellikle toplum içinde güçlü görünme beklentisi, başkalarını üzmeme isteği, yanlış anlaşılma korkusu ve kontrolü kaybetme endişesi, kişinin kendi duygularını saklamasına neden olabilir.
Bazen üzgün olduğumuz hâlde gülümser, öfkelendiğimiz hâlde susar, korktuğumuz hâlde hiçbir şeyden çekinmiyormuş gibi davranırız. İçimizde yaşananlarla dışarıya gösterdiğimiz görüntü arasındaki mesafe giderek büyüyebilir. Bir süre sonra kişi, duygularını ifade etmek yerine onları bastırmayı bir alışkanlık hâline getirir.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır, Bir duyguyu göstermemek, o duyguyu hissetmemekle aynı şey değildir.
Psikoloji bilimi açısından duygular, yalnızca dışarıya yansıyan yüz ifadelerinden veya sözcüklerden ibaret değildir. Duygular; düşüncelerimizi, bedensel tepkilerimizi, davranışlarımızı ve çevremizdeki olayları yorumlama biçimimizi etkileyen karmaşık süreçlerdir. Dolayısıyla bir duyguyu saklamak, onun ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Örneğin, iş yerinde bir kişinin sözleri sizi incitmiş olabilir. O anda tartışma çıkmaması için gülümseyebilir ve hiçbir şey olmamış gibi davranabilirsiniz. Fakat günün ilerleyen saatlerinde aynı konuşmayı tekrar tekrar düşünebilir, kendinizi huzursuz hissedebilir veya eve döndüğünüzde yakınlarınıza karşı tahammülsüzleşebilirsiniz. Burada duygu ortadan kalkmamış; yalnızca ilk ortaya çıktığı yerde ifade edilmemiş demektir.
Elbette her duyguyu, her ortamda ve herkese açıklamak zorunda değiliz. Duyguları yönetebilmek, gerektiğinde beklemek ve uygun zamanı seçmek psikolojik açıdan sağlıklı becerilerdir. Asıl sorun, duyguyu geçici olarak ertelemek değil, onu sürekli inkâr etmek ve yaşanmamış gibi davranmaktır.
- Duygusal bastırma nedir?
Psikolojide duygusal bastırma kavramı, kişinin yaşadığı duygunun dışarıdan anlaşılmasını engellemek amacıyla duygusal ifadesini kontrol etmesini anlatmak için kullanılır. Örneğin, üzüldüğü hâlde ağlamamak, öfkelendiği hâlde yüz ifadesini değiştirmemek veya korktuğu hâlde sakin görünmeye çalışmak bu duruma örnek olabilir.
Burada iki farklı süreç birbirinden ayrılmalıdır:
Duyguyu bastırmak: Duygunun dışarıdan görünmesini engellemeye çalışmak.
Duyguyu düzenlemek: Duygunun nedenini anlamak, yoğunluğunu yönetmek ve duruma uygun bir karşılık vermek.
Bir insan öfkelendiğinde hemen tepki vermemeyi seçebilir. Önce sakinleşip sonra konuşması, duygusal düzenleme becerisinin bir parçasıdır. Fakat aynı insan her öfkelendiğinde kendi ihtiyaçlarını önemsiz görür, yaşadığı haksızlığı inkâr eder ve hiçbir sorun yokmuş gibi davranırsa bu durum duygusal bastırmaya dönüşür.
Psikolog James Gross’un duygu düzenleme üzerine yaptığı araştırmalar, duyguların farklı aşamalarda yönetilebildiğini göstermiştir. Gross’un çalışmaları kapsamında incelenen ifade bastırma stratejisi, duygunun dışarıdan görünen belirtilerini azaltmaya yöneliktir. Bu strateji bazı koşullarda işe yarayabilir; örneğin acil bir durumda kişinin sakin görünmesini sağlayabilir. Ancak araştırmalar, özellikle sürekli kullanıldığında, ifade bastırmanın duygusal deneyimi mutlaka azaltmadığını ve sosyal etkileşimi zorlaştırabildiğini ortaya koymaktadır.
Başka bir ifadeyle kişi, yüzündeki ifadeyi kontrol edebilir; fakat bu, iç dünyasında yaşadığı duyguyu da aynı ölçüde kontrol ettiği anlamına gelmez. Buradan çıkarılması gereken sonuç, her duyguyu mutlaka dışarıya vurmak gerektiği değildir. Önemli olan, duygularımızı inkâr etmeden onları nasıl ele alacağımızı öğrenmektir.
- Bastırılan duygular neden kendini yeniden gösterebilir?
Duygular, çoğu zaman bize bir durum hakkında bilgi verir. Korku tehlike algısıyla, öfke sınır ihlaliyle, üzüntü kayıp veya hayal kırıklığıyla, kaygı ise belirsizlik ya da tehdit beklentisiyle ilişkili olabilir. Bu ilişkiler her zaman birebir değildir; aynı duygu farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Yine de duygularımızı anlamak, ihtiyaçlarımızı ve yaşadığımız olayları daha iyi değerlendirmemize yardımcı olabilir.
Örneğin, sürekli başkalarına yetişmeye çalışan bir insanın yorgunluğu yalnızca fiziksel olmayabilir. Kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemesi, hayır diyememesi veya başkalarını hayal kırıklığına uğratmaktan korkması da duygusal yükünü artırabilir.
Kişi bu yorgunluğu kabul etmek yerine kendisine sürekli, “Güçlü olmalıyım, şikâyet etmemeliyim, herkes benden bir şey bekliyor,” diyorsa asıl ihtiyacını fark etmesi zorlaşabilir.
Bu durumda sorun yalnızca yorgunluk değildir. Yorgunluğun ne anlattığını anlayamamak da sorunun devam etmesine sebep olacaktır.
Duyguların yeniden ortaya çıkmasının birkaç nedeni vardır:
- Duyguyu tetikleyen durum devam ediyor olabilir. İş yerinde sürekli sınırları ihlal edilen bir kişi, öfkesini bastırsa bile benzer olaylar yaşandığında yeniden öfkelenebilir.
- Kişi yaşadığı olayın anlamını zihninde tekrar tekrar değerlendirebilir. “Bunu neden söyledi?”, “Kendimi neden savunamadım?”, “Acaba beni önemsemiyor mu?” gibi sorular, olayın zihinsel olarak canlı kalmasına neden olabilir. Buna ruminasyon, yani bir konu üzerinde tekrarlayıcı ve çoğu zaman çözüme ulaşmayan düşünme denir.
- Duygu ile ihtiyaç arasındaki bağlantı gözden kaçabilir. Sürekli değersiz hisseden biri, takdir edilme veya kabul görme ihtiyacını fark etmiyorsa aynı duyguyu farklı ilişkilerde tekrar tekrar yaşayabilir.
Her duygu mutlaka bastırıldığı için geri dönmez. Duygular doğal olarak dalgalanır; bazıları aynı koşullar yeniden oluştuğunda tekrar ortaya çıkar. Amaç, her duygunun altında gizli bir anlam aramak değil, gerektiğinde onu anlamaya çalışmaktır.
- Duyguları bastırmanın zihinsel ve bedensel etkileri nelerdir
Duygusal bastırma her insanda aynı sonucu doğurmaz. Etkiler; kişinin yaşam koşullarına, duygunun yoğunluğuna, bastırmanın ne kadar sık kullanıldığına ve sahip olduğu destek kaynaklarına göre değişebilir. Bununla birlikte, duyguların sürekli kontrol altında tutulmaya çalışılması bazı kişiler için ek bir zihinsel yük oluşturabilir.
Zihinsel yük ve dikkat dağınıklığı
Kişi bir yandan yaşadığı duyguyu saklamaya çalışırken diğer yandan çevresindeki insanların kendisini nasıl algıladığını takip edebilir. “Üzgün olduğum anlaşılmasın”, “Sesim titremesin”, “Kimse öfkelendiğimi fark etmesin” gibi düşünceler zihinsel kaynakları tüketebilir.
Örneğin, aile içinde yaşadığı bir sorunu belli etmemeye çalışan bir kişi, gün boyunca konuşmalarına ve yüz ifadelerine dikkat etmek zorunda hissedebilir. Bu durum, başka işlere odaklanmasını zorlaştırabilir.
Kaygı ve tekrarlayan düşünceler
Kişi, duygusunu kabul etmek yerine ondan kaçınmaya çalıştığında bazen o duyguya daha fazla dikkat etmeye başlayabilir. Özellikle “Bunu düşünmemeliyim” veya “Böyle hissetmemeliyim” gibi katı içsel kurallar, duygunun zihinde daha fazla yer kaplamasına yol açabilir.
Ancak bu her zaman gerçekleşmez ve tek başına bir ruhsal bozukluk göstergesi değildir. Düşüncelerin ne sıklıkta ortaya çıktığı, günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği ve kişinin bunlarla nasıl baş ettiği önemlidir.
İlişkilerde mesafe oluşması
Duygularını sürekli saklayan bir kişi, çevresindekiler tarafından güçlü, sakin veya sorunsuz biri olarak görülebilir. Fakat yakın ilişkilerde yalnızca dışarıya gösterilen davranışlar değil, kişinin kendisini ne ölçüde anlaşılmış ve güvende hissettiği de önemlidir.
Örneğin, kırıldığında bunu hiç dile getirmeyen biri, zamanla karşı tarafın kendisini anlamadığını düşünebilir. Diğer kişi ise herhangi bir sorun olduğunu fark etmeyebilir. Böylece bir taraf anlaşılmadığını hissederken diğer taraf neyin yanlış gittiğini anlamakta zorlanır.
Bedensel stres tepkileri
Duygusal stres, bazı insanlarda kas gerginliği, baş ağrısı, mide-bağırsak rahatsızlıkları, uyku güçlüğü veya yorgunlukla birlikte görülebilir. Duygusal bastırma da bazı koşullarda stres deneyimine eşlik edebilir.
Bununla birlikte, her bedensel yakınmayı bastırılmış duygularla açıklamak doğru değildir. Baş ağrısı, çarpıntı, sindirim sorunları veya sürekli yorgunluk gibi belirtilerin farklı tıbbi nedenleri de olabilir. Yeni başlayan, şiddetli veya devam eden belirtiler gerektiğinde sağlık uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.
Duygularımızı tanımak, bedensel tepkilerimizi anlamaya yardımcı olabilir; fakat bu, bütün fiziksel sorunların psikolojik kökenli olduğu anlamına gelmez.
