Öncelikle tüm okurlarıma merhabalar. Ben Avukat Zeynep ALBAYRAK. Yazılarımın içeriği hukuk ve avukatlık mesleğiyle ilgili olacaktır. İlk yazımda sizlere hukuk sisteminin oluşumunu paylaşmak istedim. Hukukun temel kavramları başlığı altında ilk karşımıza çıkacak olan NORMLAR HİYERARŞİSİ kavramını ele alacağım.
Norm, ölçüttür. Hukuki norm da hukuki ölçüt demektir.
“Hiyerarşi” terimi, kökenini Yunanca’dan alır ve “kutsallık” ile “yönetme” anlamlarını taşıyan sözcüklerin birleşiminden türemiştir. Günümüzde; “makam sırası, basamak, derece düzeni, aşama sırası”, “bir toplulukta veya bir kuruluşta yer alan kişileri alt-üst ilişkileri, görev ve yetkilerine göre sınıflandıran sistem” gibi anlamlara gelmektedir. Normlar Hiyerarşisi, hukuk kuralları arasındaki üstünlük derecelerini gösteren bir sıralamadır. Buna ayrıca ‘hukuk düzeni piramidi’ de denir. Aslında piramit denilmesinin sebebi normlar arasındaki altlık–üstlük ilişkisidir. Anayasa, kanun, tüzük ve yönetmelik gibi normlar, bu piramit içinde rastgele değil, üstünlük sırasına göre dizilir. Bu sıralamada Anayasa, hukuk kurallarının en üstünde yer alır. Böylece hiçbir norm Anayasa’ya aykırılık teşkil edemez.
En üstte yer alan Anayasamızı aşağıya doğru sırasıyla temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası sözleşmeler, kanunlar ve kanun hükmünde kararnameler, cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler, yönerge, tebliğ, genelge ve talimat takip eder. Bu piramitte en alt basamaktaki norm geçerliliğini üst basamakta yer alan normdan alır.
Böylece bu hiyerarşide çıkarılacak sonuç:
- Alt seviyede bulunan bir hukuk kuralı, kendisinden önceki üst düzey hukuki düzenlemeye aykırı olamaz.
- Alt seviyedeki norm, üst seviyedeki normu iptal edemez veya üzerinde değişiklik yapamaz.
- Fakat üst basamaktaki bir norm, alt basamaktaki norma uygun olmak zorunda değildir.
- Üst basamaktaki bir norm ile alt basamaktaki norm kaldırılabilir veya değiştirilebilir.
Ayrıca aralarında hiyerarşi olan iki kural birbiriyle çatışamaz fakat çatışacak olursa hakim, üst kuralı uygular. Buna da “üst kanun alt kanunları ilga eder” ilkesi denir.
Normlar hiyerarşisine aykırı düzenlenen bir norm, denetim aşamasını da etkilemekte ve denetime esas kararlarda çoğu zaman normlar hiyerarşisinden sapmalar hukuka aykırılık nedeni olarak kabul edilmektedir. Öngörülen hukuk hiyerarşisi kavramının sağlıklı işleyebilmesi için uygulayıcıların iş ve eylemlerini yargısal açıdan veya hukukilik denetimi açısından denetleyen mercilerin anayasal ve yasal sınırlar içerisinde hareket etmeleri gerekmektedir.
Var olan veya yeni problemler, uyuşmazlıklar karşısında gündeme gelen bu piramit, hukuk sisteminin mantıklı olmasını ve tutarlı işlemesini sağlamaya yönelik bir ilkedir. Bu ilkenin uygulamada ne kadar aktif şekilde kullanıldığı kısmına girmeksizin, bu hiyerarşi sayesinde hukukun kolay ve ivedi şekilde uygulanmasına katkı sağladığı gibi var olan güveni de arttırmaktadır. Konunun bütün yönleriyle bilinmesi, hukuk devleti ilkesinin de hayata geçirilmesinde önemli bir rol oynayacaktır.
