Boşluk tehlikelidir. İnsanın kendisiyle baş başa kaldığında ilk karşılaştığı, kaçtığı sorulardır… Günlük telaşın, işlerin, sorumlulukların ve bitmek bilmeyen yapılacaklar listesinin arasında düşünmeye vakit bulamayan insan, çoğu zaman hayatını yaşadığını zanneder. Oysa bazen yalnızca hayatın içinde bir yerden başka bir yere yetişiyordur.
Hakikatle karşılaşmak, bulunduğun yeri kabul etmekle başlayan bir süreçtir. Nerede olduğunu, ne hissettiğini, neyi arzuladığını ve belki de en önemlisi, arzularının gerçekten sana ait olup olmadığını sorduğu duraklardan geçirerek asıl menzile varmasını sağlar.
Biz isteklerimizin ve arzularımızın bilincinde olduğumuzda kendimizi özgür olarak düşünebiliyoruz. Peki, gerçekten istediklerimiz talepte bulunduklarımız mıdır, yoksa istemek gerektiği öğretilen bir şey midir? Özgürce düşünmeyen bir insan, özgürce arzulayabilir mi?
Belki de özgürlüğün ilk sorusu budur: Arzularını kim belirliyor?
Bir başkasının hayatına bakarak şekillenen istekler, toplumun başarı diye sunduğu hedefler, aileden devralınan beklentiler… İnsan bazen kendi hayatının kaptanı olduğunu düşünürken başkasının çizdiği rotada ilerlediğini fark etmeden dümeni tuttuğu için kendisini özgür zanneder.
Özgür olmak, herkesten farklı olmak değildir. Hatta farklı görünmeye çalışmak, insanı ironik biçimde farklı olmaya çalıştığı kişiye benzetebilir. Birine benzememek için harcanan çaba, zihni yine o kişinin etrafında tutar. Bu bağlamda gerçek özgürlük, farklı olma çabasından da özgürleşmektir.
İnsan, başkalarına benzememek için yaşadığı sürece yine başkalarının etkisi altında yaşar. Yine de özgürlük üzerine düşünmek için geç kalınmış bir zaman yoktur. Duygu ve düşüncelerin derinleşerek kendisine miras kalan fikirleri sorguladığı o eşik ile elde edilen bilinç düzeyi, en küçük merakların rakibiyle başlar. Ne zaman ki biz cevapların doğruluğu, yanlışlığı yerine soruların rahatsız ediciliğine tahammül ettiğimiz en derin soruların peşine düştüğümüz o arayışa gireriz, o zaman kendi zamanımızı inşa eder ve sürecimizin başlangıcını ilan ederiz.
Derin düşünce ise o rahatsız edici dürtünün peşinden girme cesaretinde olanlara kendi anlamını aşikâr eder. Çatlakların arasından sızan bir ışık gibi düşünceler filizlendiğinde hayatın sesini kısıp kendi sesimizi duymaya bir adım daha yaklaşırız. Soruda kalan insan, hayatta üreten insana dönüşür. Merak ettiğimiz kadar bu hayatı sever ve kendi şeklimizi yontabiliriz.
Özgürlüğün ölçülerinden biri de olaylara verdiğimiz tepkileri yönetebilme kapasitemizdir.
Her şeye anında cevap vermek güç değil, yalnızca kontrolünü kaybetmiş bir zihnin refleksidir. Tepki ise çoğu zaman özgürlüğümüzün bir kısmını karşı tarafa teslim etmektir. Birisi öfkelenir, biz de öfkeleniriz. Birisi bizi küçümser, kendimizi ispatlamak için çırpınırız. Birisi bizi suçlar, bütün günümüzü kendimizi savunarak geçiririz. Böylece başkalarının davranışları, bizim iç dünyamızın yönetimini ele geçirir. Dingin savaşçı ise harekete geçmeden önce düşünür. Çünkü insan her mücadeleye girmek zorunda değildir. Bazen en güçlü eylem, hiçbir tepki vermemektir.
Özellikle aile ilişkilerinde bu mesele daha da derinleşir. Çocuklukta şekillenen davranış kalıpları, yetişkinlikte de kararlarımızı yönetebilir. Annenin, babanın veya başka bir otoritenin zihnimizde bıraktığı izlerden özgürleşmek, onlara sürekli karşı çıkmak değildir. Asıl mesele, eylemlerimizi sadece çevremizdeki insanların onayına, öfkesine bağlamadan başkalarının beklentilerine göre yaşamamaktır.
Görünür olmak kadar görünmez kalabilmek de bir özgürlük meselesidir. Platon’un Devlet eserindeki Gyges’in yüzüğü anlatısını düşünelim. İnsan, yaptıklarının görülmeyeceğinden emin olduğunda nasıl davranır? Ahlakını belirleyen şey gerçekten değerleri midir, yoksa yakalanma ve yargılanma korkusu mu?
Korkuyla yapılan iyilik, ahlakın kendisi değildir. Suçlanmayacağımızdan emin olduğumuzda da doğru olanı seçebiliyor muyuz? Kimsenin bizi denetlemediği yerde de dürüst, adil ve sevgi dolu kalabiliyor muyuz?
Ahlâkın gerçek sınavı tam olarak burada başlar. Kimse görmüyorken nasıl bir insan olduğumuzda.
Kontrol edemediklerinle neden hâlâ savaşıyorsun?
Özgürlüğün anahtarlarından biri, değiştirebileceklerimizle değiştiremeyeceklerimizi ayırt edebilmektir.
Stoacı düşüncenin temelinde de bu ayrım bulunur. Epiktetos, insanın kendi kontrolünde olanlarla olmayanları birbirinden ayırmasını öğütler. Senin düşüncelerin, seçimlerin, niyetlerin ve eylemlerin sana aittir. Başkalarının kararları, geçmişte yaşananlar, insanların seni nasıl değerlendirdiği ve hayatın bütün sonuçları ise senin yönetiminde değildir.
Fakat insan çoğu zaman tam tersini yapar. Değiştiremediği insanları değiştirmeye, geçmişi düzeltmeye, başkalarının zihninde haklı çıkmaya çalışır. Kendi gücünün bulunduğu alanı ise ihmal eder. Sonra da yorulduğunu söyler.
Sürekli kurtarmaya çalıştığın akrebin seni tekrar tekrar sokması, yalnızca akrebin tabiatıyla ilgili değildir; senin de kendi davranışını sorgulaman gerekir. Herkes kendi tabiatını işletir. Başkasının tabiatını değiştiremeyeceğini kabul etmek, kendi sınırlarını belirlemek için iyi bir başlangıçtır.
Değiştiremediklerinle meşgul oldukça kaybolabilir ya da bu gerçekle yüzleşip büyüyebilirsin.
Seneca’nın Vaktinden Önce Mutsuz Olma düşüncesi burada anlam kazanır. Henüz yaşanmamış bir olayın acısını bugünden çekmek, insanın kendisine verdiği gereksiz bir cezadır. Geleceğin bütün ihtimallerini zihninde yaşayıp bugünü tüketmek, tedbirli olmak değil, korkunun mesaisinde çalışmaktır.
Üstelik o mesainin fazla mesai ücreti de yoktur.
İnsan yalnızca koşullardan değil, sonuç beklentisinden de özgürleşmek zorundadır.
Bir işi yalnızca kazanç elde etmek için yapmak, bir yeteneği yalnızca takdir görmek için geliştirmek, bir ilişkiyi yalnızca karşılık almak için sürdürmek… Bütün bunlar insanı sürekli gelecekteki bir ödüle bağlar.
Peki ya sonuç beklediğimiz gibi gerçekleşmezse?
Bhagavad Gita’daki eylem ve sonuç ilişkisi üzerine düşünceler, burada önemli bir kapı açar. İnsan eylemini seçebilir; fakat eylemin bütün sonuçlarını kontrol edemez. Bu nedenle mesele, sonuçtan vazgeçmek değil, sonucu tek mutluluk ölçüsü olmaktan çıkarmaktır.
Piyanoyu yalnızca para kazanmak için çalan bir öğretmenle, müziğin kendisinden de zevk alan bir insan arasındaki farkı düşünelim. İlki kazancına odaklanırken diğeri çaldığı her notada yaşadığı deneyimin de farkındadır.
Hırs, sonucu ister. Azim, çabayı sürdürür.
Hırsın gözü sürekli meyvededir; azim ise ağaca bakmayı bilir.
Sonuç odaklı yaşamak, insanı sürekli bir sonraki ana erteler. Bir sonraki maaşa, bir sonraki başarıya, bir sonraki ilişkiye, bir sonraki tatile… Oysa hayat, bütün bu sonuçların arasında yaşanır.
Süreçten keyif alabilmek, motivasyonun sürekli dışarıdan beslenmesine duyulan ihtiyacı azaltır. Çünkü insan artık yalnızca kazanacağı şey için değil, yaptığı işin kendisi için de harekete geçer.
Dingin savaşçının eylemi budur. Eylemi, yalnızca eylemin kendisi için gerçekleştirmek.
Bu, amaçsızlık değildir. Tam tersine, amacı olan ama kendisini sonuca esir etmeyen bir yaşam biçimidir.
Özgürlük, kendi atmosferini oluşturabilmektir
İnsan sabit bir kişilikten ibaret değildir. Yaşadıkları, öğrendikleri, karşılaştıkları ve verdikleri kararlar onu sürekli değiştirir. Kişilik, tamamlanmış bir eser değil, üzerinde çalışılmaya devam edilen bir metindir.
Öyleyse değişimi yalnızca hayatın bize dayatmasını beklemek nedendir?
Kendi düşüncelerini, alışkanlıklarını, değerlerini ve davranışlarını yeniden düzenleyebilmek de bir özgürlük biçimidir. Kendini geliştirmek, başkalarına daha iyi görünmek için değil, kendi hayatında daha bilinçli bir özne olabilmek için önemlidir.
Bazen insanın özgürleşmesi gereken şey, haklı çıkma çabasıdır. Bazen farklı görünme arzusu, bazen koşulları suçlama alışkanlığı, bazen de herkesin kendisini anlamasını beklemektir.
Özgürlük, herkesi ikna edebilmek değildir. Herkesin seni anlamadığı bir yerde de kendi değerlerine sadık kalabilmektir.
Einstein’a atfedilen, insanın başkaları için var olduğuna ilişkin düşünce de burada anlam kazanır. İnsan yalnızca kendi çıkarları, başarıları ve arzuları için yaşayan bir varlık değildir. Anlam, başkalarıyla kurduğumuz ilişkilerde, verdiğimiz emekte, paylaştığımız bilgide ve geride bıraktığımız izlerde de saklıdır.
Belki de iyi bir hayat, başarılı bir hayattan tam bu noktada ayrılır. Başarı, insana hayattan daha fazlasını alma imkânı verebilir. İyi bir hayat ise insanın hayata daha fazlasını verebilmesini sağlar.
Özgürlük, her istediğini yapabilmek değil; neyi neden yaptığını bilebilmektir.
Kendi arzularını sorgulayabilmek, değiştiremeyeceklerini kabullenebilmek, değiştirebileceklerin için sorumluluk alabilmek, sonuçlardan bağımsız olarak emek verebilmek ve başkalarının bakışından kurtulabilmek…
Belki de bütün mesele, hayatın kaptan koltuğuna gerçekten oturabilmektir.
Çünkü insanın en büyük özgürlüğü, hayatın bütün koşullarını yönetebilmesi değil, kendi iradesinin bulunduğu yerde sorumluluk alabilmesidir.
Ve belki de kendimize sormamız gereken son soru şudur:
Hayatım boyunca istediğim şeylerin peşinden mi gittim, yoksa benden istenen şeyleri istemeyi mi öğrendim?
