Her ahlaki davranış iyinin doğasına dair bilgiyi ve bilginin gereğini yapmaya dair iradi yönelimi ifade eder. [1] Literatürde olumlu yönde kullanılan ahlak, davranışlarda da iyinin bilgisine erişme çabasını gerekli kılar. Retorikte oldukça sarih ve basit görülen genel ahlaki ilke, erdem ve buyruklar [2] bireyin teoride bahsedileni uygulamaya geçirmesinde yeni bir metodolojinin gerekliliğini doğurmaktadır. Yetişkinlerde bu gerekliliği ahlaki bilgiyle doldurmanın yollarını aramak ve erdemlerin ediniminin metodolojisinin belirlemesinin lazım geldiğini görmekteyiz.
Dabrowski’nin “dağın zirvesine tırmanmayı eteklerinde kalmaya tercih etmek” metaforu ile ifade ettiği ahlaki gelişim, kimileri için eylemi meşrulaştırma becerisinin, kimileri için de “iyi”nin benliği derinden kuşatmasının ifadesi[3]’ni yani iyinin bilgisine ulaşma ve eylemi meşrulaştırma olayını, yaşanmışlıklarla bir süreç içinde gerçekleştiği şeklinde açabiliriz. Bu süreç insanın doğumdan ölüme kadar süren hayat yolundaki maddi olmayan, toplumsal değerlerle ilgili, evrensel ahlak yasalarını içeren kazanımlarıdır. İnsanın akıllı bir varlık olması, aklını bir tek kendi çıkarları doğrultusunda kullanması anlamına gelmemektedir. Akıllı insan maddi kaygılar duyup, bu alanda yatırım yapan ve yalnızca kendine biriktiren insan değildir. Akıllı insan doğru yaşama prensiplerini edinen ve topluma da bu anlamda bir katkı sunan insandır. Bilgisini insanlığa açan, kendini düşündüğü kadar insanlığı da düşünme becerisini edinen insan akıllı insandır.
Gerçek kazanç da yine bu yönde anlaşılmalıdır. Gerçekten kazanan insan, maddi zenginliğini arttırma çabası içine giren, zenginliğini arttıran insan değil; üstelik de tüm bunlara tamah etmeyip, doğru davranma alışkanlıklarını güçlendiren, kişideki vicdan boyutunu ortaya çıkaran, empati yeteneğini keşfeden ve canlılara bu yönüyle katkı sağlayan, yukarıda da değinildiği üzere iyinin bilgisini edinen, erdemlerle zenginleşen insandır. Bu öngörüye sahip olma da bu anlamda bir beceridir. Yalnızca kendine biriktiren ve yalnızca kendini düşünen insan ziyandadır. İnsanlığa hizmet maddi değil manevi olgunluk düzeyi gelişmiş, anlayış kapasitesi geniş, doğru davranma prensiplerini edinmiş, gerek duyulduğunda bu prensipleri iş ahlakına da aktarmış insandır.
Buradan hareketle yetişkin olmanın kişideki ahlak eğitiminin de tamamlanmış olduğunu çıkaramayız. İnsan doğumdan ölüme kadar öğrenmeleri gerçekleştirir. İnsanın maddi kazanç yolundaki çabaları beyhude bir meşgale olurken, kendini geliştirme, farkındalığını kazanma yönündeki çabası ahlaki erdemleri edinmede bir karakter olgunluğu kazandıracaktır.
İnsanın farkındalığını edinme becerisi değer görülen bir gayrettir. Tasavvufta buna insanın kendini aynada görmesi, insanın kendini sorgulaması, sorgunun çilesini çekmesi şeklinde çeşitli ifadelerle dile getirilir. Yine İslam literatüründe nefis tezkiyesi söylemi de insana buraya doğru bir perde açmaktadır. Nefis tezkiyesi insan için zor bir merhaledir. En büyük cihadın da nefis tezkiyesi olduğunu hatırlamak gerekir. Çok geniş bir alanı içine alan nefis tezkiyesi aslında insanın psikolojik ruh halini içine almaktadır. Yani yaşadığı travmalarından kişilik özelliklerine, mizaçsal yatkınlıklarına kadar geniş bir halkada değerlendirilebilir. Bu merhaleye ulaşmak için de evvela insanın farkındalığını kazanması icap etmektedir.
İnsanın en büyük kazancının buradan bir yol alarak ilerlediğini ve kişinin bu sayede iyinin benliğine ulaşabildiğini bilmek toplumsal farkındalığın kapılarını açan, bireylere şuur kazandıran mühim bir eylem olarak durmaktadır karşımızda. İnsanı kalkındıran doğru yaşama prensiplerini edinmek ve gerek duyulduğunda bunu iş ahlakına aktarmak, toplumda ahlaklı bir etkileşim zincirini de oluşturacağından yetişkinlikteki ahlaki yenilemenin gerekliliğinin önemini bir kez daha ortaya koymak gerekmektedir. Ahlaki zenginliği edinen bir toplum inşası ile en büyük kazanç olan iyinin bilgisine ulaşma ümidi ile…
[1] Bir Beceri Olarak Ahlak ve Eğitimi: Ahlaki Gelişim Kuramlarına Dayalı Bir İnceleme; İlahiyat Tetkikleri Dergisi ISSN: 2458-7508 Hasan Meydan
[2] Bir Beceri Olarak Ahlak ve Eğitimi: Ahlaki Gelişim Kuramlarına Dayalı Bir İnceleme; İlahiyat Tetkikleri Dergisi ISSN: 2458-7508 Hasan Meydan
[3] Kazimierz Dabrowski, Positive Disintegration (Boston: Little Brown Company, 1964), 4.
