Değersizlik Hissi: İçimizde Büyüyen Sessiz Ses
Yüzyıllardır insanlığın merak ettiği en derin sorulardan biri kişinin ‘değerli olup olmadığıdır.’ Bu inanç çoğu zaman dile getirilmez; fakat ilişkilerde, duygusal tepkilerde ve seçimlerde kendini kuvvetli bir şekilde hissettirir. Bazı insanlar dışarıdan bakıldığında oldukça başarılı, güçlü ve yeterli gibi görünse de iç dünyalarına baktığımızda o ‘değersizlik’ hissini taşırlar. Peki, bu değersizlik hissi nereden gelir ve içimize nasıl yerleşir?
Erken çocukluk deneyimleri ‘değersizlik’ hissinin temellerini oluşturan en kritik dönemdir. Bir çocuk dünyayı, kendini ve ilişkileri ancak ebeveynlerinin gözünden öğrenir. Çocuğun bakım vereni aynı zamanda çocuğun ‘ben kimim?’ sorusunun yanıtını da verir. Bakım vereni tarafından takdir edilmeyen, sürekli eleştirilen, koşullu sevgiye maruz bırakılan çocuklar zaman içerisinde sevgi görebilmenin yalnızca hak edilen bir görev olduğuna inanır. Ve zihni hep şunu fısıldar: ‘Ancak başarılı olursan ve hata yapmazsan sevilirsin.’ Bir tohumun toprağa kök salması gibi bu inançta çocuğun zihnine kök salmaya başlar. Eleştiri, koşullu sevgi, takdir görmeme gibi davranışlara maruz kalmanın yanı sıra bir çocuğun bakım vereni tarafından ihmal edilmesi de yaralayıcı unsurlardan biridir. Duygusal ihtiyaçları karşılanmayan, görülmeyen, duyulmayan çocuklar kendi varlıklarının değersiz olduğuna inanır. Çünkü çocuk zihni olumsuz deneyimleri kendi bağlamıyla eşleştirir. Örneğin ‘annem benimle ilgilenmiyor demek ki ben önemsizim’ gibi. Bu bağlamda değerlendirilen deneyimler yaşamanın sonucunda ise çocuğun kendilik algısı derinden etkilenir.
Değersizlik hissi sadece geçmiş deneyimlerle bağlantılı değildir. Bu deneyimleri nasıl anlamlandırdığınızda ele alınması gereken bir konudur. Çocukluk dönemlerinde oluşan bu inançlar yetişkinlikte zihinsel şemalar olarak karşımıza çıkar. Kişi artık yaşadığı her deneyimi bu şemalara bağlı olarak filtreleyerek yorumlar. Bu yerleşik şemalara bir örnek verelim: Kişi bir eleştiri aldığında yoğun bir utanç hissederse ‘ben zaten değersiz’ biriyim şeklinde yorum yapmaya meyilli olabilir. Bu noktada dikkat çeken bir diğer unsur, bu değersizlik hissinin farkında olmadan hayatımıza yön vermesidir. Kişi değersizlik duygusunu telafi edebilmek için sürekli onay arayabilir, mükemmeliyetçi olabilir ya da aşırı fedakâr bir tutumu benimseyerek kendi ihtiyaçlarını arka plana atabilir. Bazı insanlar ise bu değersizlik duygusuyla baş edebilmek için ilişkilerden kaçabilir veya kendi potansiyelini ortaya koymaktan vazgeçebilir.
Değersizlik hissinin içimize yerleşmesinde toplumsal ve kültürel faktörlerde etkili olabilir. Başarı odaklı bir değer sistemi içinde büyümek, sürekli toplumsal karşılaştırılmaya maruz kalmak, belirli norm ve kalıplara uymaya zorlamak bireyin kendini yetersiz hissetmesine zemin hazırlar. Özellikle sosyal medya kullanımının artmasıyla birlikte kişiler kendilerini sürekli diğer insanların en iyi halleri ile kıyaslamaktadır.
Peki bu kadar derinlere kök salmış bir duygu değiştirilebilir mi? Diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Evet değiştirilebilir ancak bu süreç zaman, farkındalık ve profesyonel destek gerektirir. Adım adım anlatacak olursak bu durumun birinci adımı değersizlik duygusunun fark edilmesi ve o duygu ile temasa geçmektir. Kişi kendisine yönelttiği eleştirel ve suçlayıcı sesi fark ettiğinde bu sesin aslında kendisine ait olmadığını, geçmişten gelen bir ses olduğunu görebilir. Bu farkındalık ile kişiler aniden gelen ve otomatikleşmiş düşünceleri sorgulamaya başlar. Terapi sürecinde ele alınan konu kişinin erken dönem deneyimleri ile bugünkü duygu ve düşünceleri arasındaki bağlantıların keşfedilmesine olanak sağlamaktır. Böylece bireyler, kendine yönelttiği katı ve yargılayıcı inançları yeniden değerlendirme fırsatı yakalar. Hedef, daha gerçekçi ve şefkatli bir iç ses geliştirmektir. Aynı zamanda kişinin ihtiyaçlarını fark etmesi, sınır koyabilmesi ve kendini olduğu gibi kabul etmesi de bu sürecin bir parçasıdır.
Sonuç olarak, değersizlik duygusu bir anda ortaya çıkan bir duygu değildir. Değersizlik duygusu yıllar içerisinde öğrenilen, pekiştirilen ve içselleştirilen bir inançtır. Bir şeyin öğrenilmiş olması demek aynı zamanda o şeyin yeniden ele alınabilir ve değiştirilebilen bir şey olduğunu da gösterir. Bu dönüşümün en önemli adımı; kişinin kendi hikayesini anlaması, geçmişinin izlerini fark etmesi, kendine daha şefkatli bir taraftan yaklaşmasıdır. Değer duygusu, dışarıdan kazanılan bir şey değil; fark edilmesi ve sahiplenilmesi gereken içsel bir deneyimdir.
İnsanın değer duygusunu en etkileyici şekilde anlatanlardan biri Carl Rogers’dan gelir: ‘Garip bir paradoks var; kendimi olduğum gibi kabul ettiğimde, değişebilirim.’
