Bir hayali anlatmak, onu gerçekleştirmek için atılmış bir adım mıdır; yoksa bazen henüz başlamadan elde edilmiş bir tatmin duygusu mudur?
“Aman, daha kimseye söyleme, nazar değer!”
Bu cümleyi kaç kez duydunuz? Belki çocukluğunuzdan beri güzel bir haber vermeden, yeni bir işe başlamadan ya da geleceğe dair bir hayalinizi paylaşmadan önce bu uyarıyla karşılaştınız.
Yeni bir girişim, kariyer değişikliği, taşınma planı, eğitim ya da hayatınızda gerçekleştirmek istediğiniz önemli bir dönüşüm… Tam heyecanla anlatacakken tanıdık bir ses devreye girer:
“Daha gerçekleşmeden anlatma. Nazar değmesin!”
Peki, gerçekten nazar mı değer? Yoksa bazı hedeflerimizi daha hayata geçirmeden anlatırken, farkında olmadan kendi motivasyonumuzu mu tüketiriz?
Belki de üzerinde düşünmemiz gereken asıl soru budur.
Bir hayali anlatmak, onu gerçekleştirmiş gibi hissettirebilir mi?
Uzun zamandır hayalini kurduğunuz bir iş olduğunu düşünün. Bir arkadaşınıza anlatıyorsunuz. Sizi dikkatle dinliyor, heyecanınızı paylaşıyor, tebrik ediyor ve ne kadar güzel bir şey yapacağınızı söylüyor.
O an kendinizi iyi hissediyorsunuz. Hatta hayalinize ulaşmış kadar mutlu olabiliyorsunuz.
Ancak birkaç gün sonra ilk heyecanınızın azaldığını fark ediyorsunuz. Yapmanız gerekenleri erteliyor, harekete geçmekte zorlanıyorsunuz.
Bir süre sonra da zihninizde şu düşünce beliriyor:
“Nazar değdi galiba.”
Oysa yaşananların farklı bir psikolojik açıklaması olabilir.
Psikolog Peter M. Gollwitzer ve çalışma arkadaşlarının 2009 yılında Psychological Science dergisinde yayımlanan araştırması, hedeflerin başkaları tarafından fark edilmesinin bazı koşullarda hedefe yönelik çabayı azaltabileceğine işaret ediyor.
Araştırmacılar, özellikle kişinin kimliğiyle bağlantılı niyetlerini başkalarıyla paylaşmasının, hedefe ulaşma konusunda nasıl bir etki oluşturabileceğini inceledi.
Araştırmanın dikkat çekici bulgularından biri şuydu: Kişinin kimliğini yansıtan bir hedefinin başkaları tarafından tanınması, bazı durumlarda hedefe ulaşmak için gerekli çabayı azaltabiliyordu.
Bunun olası açıklamalarından biri, kişinin hedefini başkalarına duyurduğunda, henüz gerçekleştirmediği bir şeyi sosyal düzeyde tanınmış ve onaylanmış hissetmesiydi.
Başka bir ifadeyle, hedefe ulaşmanın sağlayacağı kimlik tatmininin bir kısmı, daha eyleme geçmeden yaşanabiliyordu.
Burada önemli bir ayrıntı var: Her hedefi paylaşmak motivasyonu düşürmez. Destek almak, fikir alışverişinde bulunmak ve birlikte plan yapmak hedefe ulaşmayı kolaylaştırabilir.
Mesele konuşmak değil, bazen konuşmanın eylemin yerini almasıdır.
Hayallerimizi anlatırken başkalarının beklentilerini de üstleniyoruz
Bir hayal ilk ortaya çıktığında yalnızca bize aittir. Henüz kimsenin beklentisi, yorumu ya da değerlendirmesiyle karşılaşmamıştır.
Ancak onu çevremizle paylaştığımızda yeni bir boyut kazanabilir.
İnsanlar sorular sormaya başlar:
“Ne oldu, başladın mı?”
“İşler nasıl gidiyor?”
“Ne zaman sonuç alacaksın?”
Başlangıçta yalnızca kendimiz için istediğimiz bir hedef, zamanla başkalarının gözündeki imajımızla da ilişkilendirilebilir.
Bu noktada zihnimizde farklı sorular belirmeye başlayabilir:
Ya başaramazsam?
Ya anlattığım gibi olmazsa?
Ya insanlar benim hakkımda yanıldıklarını düşünürse?
Böylece hedefimize ulaşmak için kullanabileceğimiz zihinsel enerjinin bir kısmını, başarısız olma ihtimalini düşünmeye ayırabiliriz.
Bazen insan hedefinden değil, hedefini başkalarına açıklamış olmanın meydana getirdiği baskıdan yorulur.
Elbette bu herkesin yaşayacağı bir durum değildir. Ancak sosyal değerlendirmeye duyarlı kişiler için üzerinde düşünmeye değer bir olasılıktır.
Nazar inancı: Kültürel mirasımızın psikolojik boyutu
Türk kültüründe nazar inancı, yalnızca kötü gözden korunma düşüncesiyle sınırlı değildir. Aynı zamanda güzel olanı, sahip olduklarımızı ve geleceğe ilişkin umutlarımızı koruma arzusuyla da ilişkilidir.
Nazar boncuğu, maşallah sözü, güzel gelişmeleri temkinli paylaşma alışkanlığı ve henüz gerçekleşmemiş planları kendimize saklama davranışı, bu kültürel mirasın gündelik hayattaki yansımalarıdır.
Bir çocuk güzel bir haber verdiğinde bile bazen “Aman, herkese söyleme.” denir.
Yeni bir işe başlayan kişi planlarını hemen duyurmak istemez. Bir çift henüz kesinleşmemiş hayallerini kendine saklar. Bir girişimci projesini tamamlamadan duyurmamayı tercih eder.
Bu davranışların tamamını nazar inancıyla açıklamak mümkün müdür?
Elbette hayır.
Bilimsel araştırmalar, hedefleri paylaşmanın nazar nedeniyle gerçekleşmeyi engellediğini göstermiyor. Ancak hedefleri paylaşmanın sosyal onay, beklenti ve motivasyonla ilişkisini inceleyen çalışmalar bulunuyor.
Dolayısıyla kültürel inançlarımızı küçümsemeden kendi davranışlarımızı da sorgulayabiliriz.
Belki de bazen korumak istediğimiz şey yalnızca hayalimiz değil, henüz kırılgan olan heyecanımızdır.
Vadim Zeland’ın yaklaşımı: Bir hedefe yüklediğimiz önem
Vadim Zeland’ın Reality Transurfing yaklaşımında dikkat çeken kavramlardan biri, hedeflere aşırı önem yüklemenin içsel gerilim oluşturabileceği düşüncesidir.
Bir şeyi çok istemekle, onun mutlaka gerçekleşmesi gerektiğine inanmak aynı şey değildir.
İstemek harekete geçirebilir. Ancak bir sonucu hayatımızın merkezine yerleştirmek, o sonuca ulaşamama ihtimalini olduğundan daha büyük algılamamıza neden olabilir.
Bu yaklaşımı günlük hayatımıza uyarladığımızda kendimize şu soruları sorabiliriz:
- Bu hedefi gerçekten istediğim için mi anlatıyorum?
- Yoksa başkalarının beni başarılı görmesini mi istiyorum?
- Hedefime ulaşmak için adım mı atıyorum, yoksa onu anlatarak mı yetiniyorum?
- Sonucu kontrol etmeye çalışırken sürecin keyfini kaçırıyor muyum?
Zeland’ın yaklaşımı bilimsel olarak doğrulanmış evrensel bir yasa değildir. Bununla birlikte hedeflerimize yüklediğimiz anlamı, kontrol ihtiyacımızı ve beklentilerimizi sorgulamak için farklı bir düşünce çerçevesi sunabilir.
Peki, planlarımızı kimseyle paylaşmamalı mıyız?
Hayır. Her şeyi gizlemek de çözüm değildir.
Bazen doğru insanla konuşmak, hedefimizi daha net görmemizi sağlar. Deneyimli birinden fikir almak, yanlış adımlar atmamızı önleyebilir. Bizi gerçekten destekleyen kişilerle plan yapmak, sorumluluk duygumuzu güçlendirebilir.
Önemli olan neyi, kiminle ve hangi amaçla paylaştığımızı fark etmektir.
Bunun için küçük ama etkili bir yaklaşım deneyebiliriz:
- Önce harekete geçin. Henüz başlamadığınız bir şeyi anlatmak yerine, yapabileceğiniz ilk adımı tamamlayın.
- Paylaşma amacınızı sorgulayın. Destek mi arıyorsunuz, fikir mi almak istiyorsunuz, yoksa onaylanmaya mı ihtiyaç duyuyorsunuz?
- Paylaşacağınız kişileri seçin. Herkesin sizin hayalinizi bilmesi ya da yorumlaması gerekmez.
- Sonuçtan çok sürece odaklanın. İnsanların ne düşüneceğinden önce, bugün hedefiniz için ne yapabileceğinizi düşünün.
- Kendinize gelişmek için alan bırakın. Bir hedefin henüz tamamlanmamış olması, başarısız olduğunuz anlamına gelmez. Fikirler değişebilir, planlar gelişebilir ve zamanlamalar yeniden şekillenebilir.
Sonuç: Her hayalin alkışa ihtiyacı yoktur
Belki de asıl mesele nazar değil, dikkatimizi nereye yönelttiğimizdir.
Kültürümüz bize güzel şeyleri korumayı öğütlüyor. Psikoloji ise hedeflerimizi nasıl algıladığımızın, sosyal çevremizin ve davranışlarımızın motivasyonumuz üzerinde etkili olabileceğini gösteriyor.
Bu iki perspektifi birbirine karıştırmadan önemli bir gerçeği hatırlayabiliriz:
Bir hayali anlatmak, onu gerçekleştirmek değildir. Başkalarının sizi başarılı bulması da hedefinize ulaştığınız anlamına gelmez.
Bazen önce başlamak, sonra anlatmak daha iyi bir seçim olabilir.
Çünkü her hayalin alkışa ihtiyacı yoktur. Bazıları zamana, emeğe, sabra ve istikrara ihtiyaç duyar.
Belki de bir sonraki hedefinizi paylaşmadan önce kendinize şu soruyu sormalısınız:
Ben bu hayali gerçekleştirmek için mi anlatıyorum, yoksa başkalarının gözünde o hayali çoktan gerçekleştirmiş biri olmak için mi?
Bu sorunun cevabı, kendinizle ilgili önemli bir farkındalığın başlangıcı olabilir.
Kaynakça
- Gollwitzer, P. M., Sheeran, P., Michalski, V., & Seifert, A. E. (2009). When intentions go public: Does social reality widen the intention-behavior gap? Psychological Science, 20(5), 612–618.
- https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2009.02336.x
- Zeland, V. Reality Transurfing. (Yazarın kişisel gelişim ve düşünce yaklaşımına ilişkin eserleri.)
