Demir yolları Anadolu topraklarında uzanmaya başladığında, sadece şehirleri değil, insan yüreklerini de birbirine bağlamıştı. Türk edebiyatının penceresinden baka baka büyüdüğümüz o raylar, aslında insanın zamanla ve kendi içiyle yaptığı bir yolculuğun hikâyesidir. Bir tarafta dumanı tütmekten yorulmuş, her vagonunda bir memleket hikâyesi taşıyan o eski kara tren; diğer tarafta ise modern zamanın kucağında, rüzgârı bile geride bırakan bembeyaz yüksek hızlı tren. Bu iki tren, sadece iki farklı mühendislik harikası değil; insanın sılaya, gurbete ve aşka bakışının iki farklı yüzüdür.
Kara tren, her şeyden önce sabrın ve insan sıcaklığının adıydı. Bozkırın ortasında pofurdaya pofurdaya, adeta toprağı incitmekten korkar gibi yavaşça ilerlerdi. Yavaş olduğu için de insanı insana yakınlaştırırdı. Pencereleri ardına kadar açılır, içeriye rüzgârla birlikte kekik kokuları dolar, istasyondaki çocukların el sallayışı yolcunun göğsüne otururdu. Biz edebiyatımızda ayrılığın acısını da, kavuşmanın heyecanını da o kara trenin isiyle, pasıyla öğrendik. Bir halk türküsünün “Kara tren gecikir belki hiç gelmez” feryadı, sadece bir ulaşım aracının gecikmesi değildir; o, evde tarhana çorbasını kaynatıp camda bekleyen ananın, sevdiğinin yolunu gözleyen gencecik bir kızın yürek sızısıdır. Cahit Külebi’nin, Nazım Hikmet’in şiirlerinde kara tren, içinde sepetleriyle köylülerin, askerlerin, gurbete ekmek parası kazanmaya giden işçilerin oturduğu canlı bir organizmadır. Orhan Kemal’in romanlarında İstanbul’a umut taşır o vagonlar. Orhan Kemal’in Gurbet Kuşları’nda taşradan İstanbul’a büyük umutlarla göç edenlerin Haydarpaşa’da kara trenden inişi, bir dönemin sosyolojik kaderidir. Kara tren, insanın mesafeyi hissettiği, sılaya duyulan özlemin her kilometrede katmerlendiği bir duygu tünelidir. Yolculuk uzun sürerdi belki ama o kompartımanlarda paylaşılan bir dilim ekmek, ikram edilen bir bardak çay, insanı hiç tanımadığı bir yabancıyla akraba eylerdi. Kara tren, bizi birbirimize değdiren, yolun kendisini kıymetli kılan bir sabır mektebiydi.
Bugün bindiğimiz yüksek hızlı tren ise adeta modern insanın telaşlı ruhunun bir aynası. Bunu birkaç gün önce acil bir işim çıkınca tadanlardan oldum. Hızın nimetinden yararlanmak biraz da çağın mecburiyetindendi. Böylece o pürüzsüz, sarsıntısız ve temiz vagonların içinde zamanı alt ettiğimizi sanıyoruz. Ankara ile İstanbul arası birkaç saate inince mesafeleri yendiğimizi düşünüyoruz. Ama hızlı tren, yolları kısaltırken aradaki o güzel hatıraları, insan manzaralarını da silip süpürüyor. Saatte yüzlerce kilometre hızla giderken camdan dışarı baktığımızda, ne bozkırın ortasındaki o yalnız ağacı görebiliyoruz ne de bir istasyonda gözleri umutla parlayan bir çocuğu. Manzara, gözümüzün önünden hızla kayıp giden bulanık bir çizgiye dönüşüyor. Amaç hızlıca menzile varmak oluyordu. İstasyonlar bile o eski sevdalı vedalardan, gözü yaşlı mendil sallamalardan arınmış; dijital turnikelerin, güvenlik kameralarının soğukluğuyla sarılmış durumda. Kulaklığını takıp ekranına gömülen günümüz yolcusu, yan koltuğunda oturan insanın yüzüne bile bakmadan varıyor menziline. Varış noktasına erkenden ulaşıyoruz ulaşmasına ama yolda olmanın, yolda olgunlaşmanın o insani tadını ıskalıyoruz.
Aslında ruhu yorulan modern insanın özlediği şey tam olarak bu. Kara tren bize durup düşünmeyi, mesafenin hakkını vermeyi ve özlemeyi öğretirdi. Hızlı tren ise her şeyi bir an önce tüketmeyi, hemen varmayı fısıldıyor. Biri mektup gibi samimi ve derin, diğeri ise bir kısa mesaj gibi hızlı ve uçucu.
Sonuçta hayat da bir yolculuksa eğer, bazen sadece varmak yetmiyor insana. Kara tren edebiyatımızda her zaman o sızılı gurbetin, ahşap kokulu dostlukların ve pencere kenarında edilen sahici duaların simgesi olarak kalacak. Belki bugünün hızlı dünyasında o eski kömür kokulu vagonlara dönemeyiz ama en azından hızlı trenin o kusursuz sessizliğinde seyahat ederken, ruhumuzun bir yerinde kara trenin o insani, sevecen ve dünyayı hissederek giden ritmini yaşatabiliriz. Çünkü insan, sadece hızla dönen bir tekerlek değil; hissetmek ve dokunmak isteyen bir kalptir.
