Amsterdam’dan sonra bir buçuk saatlik yolu aşıp Rotterdam’a ulaşıyoruz. İkinci Dünya savaşında otuz binden fazla ev ve binanın yıkıldığı şehir küllerinden yeniden doğmuş. Savaş sonrası yürütülen yeniden yapılandırma çalışmaları Rotterdam’ı modern mimarinin en dikkat çekici kentlerinden biri hâline getirmiş. Erasmus Köprüsü, Yeni Maas Nehri’ni dalgalandıran su taksileri, küp evler, 1950’lerden kalma amiral gemisi Ss Rotterdam, aynalı kâse biçimdeki Depot van Museum Boijmans Van Beuningen şehrin önemli simgeleri arasında. Biz ise ziyaretimizin en heyecan verici ve iştah açıcı durağı olan Markthal’i en sona bırakıyoruz.
Çifte at nalını andıran gri yapısı ve uzaktan küçük kapaklar gibi görünen pencereleriyle hayranlık uyandıran Markthal, hem konut hem pazar yeri olarak kullanılıyor; tavanı ise üç boyutlu meyve ve sebze görselleriyle kaplı. Adeta mitolojik bereket boynuzunun modern sanattaki yansıması. Arno Coenen ve İris Roskam’ın tasarladığı bu dev kubbenin altında Hollanda ve dünya mutfaklarından sayısız lezzet bir araya geliyor: wok, tapas, sushi, arepas, stroopwafel, kapsalon, ringa balığı, atıştırmalıklar ve daha niceleri.
Halin girişinde beni Hollanda şiirine ve sıra dışı bir şaire götürecek cümleyi okuyorum: “Rotterdam’ın geçmişine in.” -Jules Deelder.
Rotterdam filme alınamaz
Görüntüler çok hızlı değişir
Rotterdam’ın bir geçmişi yok
Ve tek bir basamaklı cephesi yok
Rotterdam romantik değildir
Saçmalıklara vakti yoktur
Telkinlere kapalıdır
Ve boş lafları dinlemez (Rotown Büyüsü)
Tam bir Rotterdam hayranı olan Jules Deelder (1944-2019, Rotterdam) yalnızca ünlü bir şair değildi; yazar, müzisyen, tiyatrocu, televizyon programcısı ve performans sanatçısıydı. Şiiri hayatın tam ortasına yerleştiren biriydi. Bir deterjan reklamında siyah takım elbisesi, kelebek gözlükleriyle karanlık bir evde şu şiirsel replikleri söylüyordu:
“ Siyah. Ben siyahı düpedüz güzel buluyorum…Siyah müziği de çok severim…İyi bakarsan aslında ben de siyahım. Hayatın karanlık tarafı çoğu zaman en ilginç tarafıdır.”
Siyah tutkusu belki de beni ona çeken ilk şeydi. Siyah diğer renkler içinde bana en ayrıcalıklı, en kendi yolunda, en karakter sahibi renk gibi gelir. Deelder de siyahı yalnızca bir renk değil, karakter olarak görüyordu ve bu bakışının altında nice cıvıl cıvıl renklerle dolu başka bir dünya olduğunu hissedebiliyordum.
Beat kuşağının yükselişte olduğu, doğu dinlerine, meditasyona ilginin arttığı yıllarda genç Deelder öğretmenlik eğitimi alıyordu. İlk şiirini on bir yaşında yazdı: “Dinleyin, atom bombası atıyorlar.” Sonra kısa öyküler yazdı, düzyazılar kaleme aldı. 1968-1969’larda Popera grubunda müzik yaptı ki bu grup İngilizce pop şarkılar söylüyordu.
Caz müziği aşığıydı, kurduğu caz grubunda davul çaldı, radyo programları hazırladı.
Kendi ifadesine göre 10 Kasım 1967’de karşılaştığı Jimi Hendrix’in “zihninizin ve hayal gücünüzün akmasına izin verin.” sözü onu derinden etkilemişti.
Şiir bir haberdir.
Kadın kriket takımı
ezici bir yenilgiye uğradı.
Kadın kriket takımı
bir kez daha darmadağın oldu.
Kadın kriket takımı
sahadan silindi.
Şiir zorunlu değildir.
Şiir, bir rahatlama
iç çekişidir.
Şiir bir söylentidir.
Çinlilerle dolu bir taksi.
Şiir, bir şiirdir.
Sürekli siyah takım elbisesi, güneş gözlükleri, arkaya taranmış saçları ve keçi sakalıyla dolaşan Deelder, dış görünüşünü şiirine de taşımıştı. Dizeleri kibirli, ironik, yalın; çoğu zaman da kaba ve provokatifti. Dışarıdan ne kadar Edgar Allan Poe karakterlerini andıracak kadar karanlık görünüyorsa, şiirinin içinde de o kadar canlı renkler kıpırdıyordu. Onun için kız kriket takımının yenilgisi yalnızca bir haber değildir, şiire açılan bir geçittir. Asıl haber şiirdir. Şiirin anlamı, anlattığı şeyden çok ritimde saklıdır.
Rotterdam karşısında Amsterdam’ı yerden yere vurur, aşağılar. Kelimenin tam manasıyla inatçı bir Rotterdam şovenistidir.
“Bak şuraya, karşı tarafta, şu teneke makası taşıyan kadın var ya… İnsanın sinirini bozmuyor mu? Bütün gün Amsterdam diye dırdır edip duruyor.”
“Ben Amsterdam’dayken şöyleydi, ben Amsterdam’dayken böyleydi…”
“Amsterdam’ın da canı cehenneme, başına da tifo da gelsin, verem de!”
Anlamdan çok ses ve ritmin atak yaptığı, tekrarlar, çağrışımlar üzerine kurulu deneysel ve müstehcen şiirleri de vardır.
Rotterdam lehçesini yoğun olarak kullandığı “Rotterdam Mutfağı” şiiri, dil zenginliğini kullanmaktaki becerisini gösterir. Rotterdamlıların yeme alışkanlıklarıyla dalga geçer, açlığı ve açgözlülüğü sarkastik bir biçimde dizelerine yerleştirir:
“Kemirmek,
çiğnemek,
otlamak,
tıka basa yemek,
atıştırmak,
ezmek,
depolamak,
lokmaları tıkınmak,
ısırmak,
yutmak,
oburca mideye indirmek,
aşırmak,
yüklemek…
Rotterdamlılar
bunların hepsini
büyük bir keyifle yapar
Yeter ki
iş,
şık sofralara oturmaya
dönüşmesin.”
Söylentiye göre Türk kökenli bir kuaförün icat ettiği kapsalona (döner+patates kızartması+peynir+sos kombinasyonu) yine aynı şiirde atıfta bulunuyor:
Kapsalon
hem büyüğüyle
hem küçüğüyle
aslında
Rotterdam icadıdır.
Öylesine yağlıdır ki,
bir köpek bile
ekmeğini buna değişmez;
ama bir Türk
bayıla bayıla yer.
Katıldığı etkinliklerde gangstervari giyim tarzı -2010’da Esquire dergisi tarafından en iyi giyinen erkeklerden biri seçilmişti- ve kendine özgü sesiyle şiirlerini okuyan Jules Deelder, şiiri matbu sayfalardan çıkarıp sahnede yaşayan canlı bir performansa dönüştürdü.
Kendisini yazar olarak tanımlasa da, şiir onun için her şeyden önemliydi. Sanatın tek bir alanına kapanmak yerine yazdı, müzik yaptı, sahneye çıktı. Hızın, şehrin, hayatın ritmini eserlerine taşıdı. Onun için hayat hız demekti ve hızlı yaşamayı tercih etti.
Uzun yıllar amfetamin ve esr.r kullandı. Bunları romantize etmeye çalışmadı, fakat yaşamının ve edebi personasının bir parçası olduğunu da inkar etmedi. Esr.r üzerine takma adla bir kitap yayımladı: Marihuana Keyifçisinin ABC’si. Kitapta kenevir kültürünü, argosunu ve kullanım biçimlerini anlattı. Şiirlerindeki kara mizahın, kaba sabalığın ve provokatif tonun arkasında biraz da bu içeriden gözlem vardı.
Salı Blues’unda şöyle der:
Para yok.
Ateş yok.
Speed yok.
Gazete yok.
Mucize yok.
Esr.r yok.
Ekmek yok.
Zaman yok.
Fikir yok.
Kızı Ari için yazdığı şiir ise benim favorim; yalın ve derin.
Ari’ye
Sevgili Ari,
Korkma.
Dünya yuvarlaktır,
ve çok uzun zamandır da öyledir.
İnsanların kimi iyidir,
kimi kötüdür.
Ama hepsi
aynı yoldan geçer.
Ne kadar uzun yaşarsan,
o kadar kısa gelir ömür.
Sudan gelirsin,
ateşten geçersin.
Bu yüzden sevgili Ari,
korkma.
Dünya dönmeye devam ediyor,
ve daha çok uzun zaman da dönecek.
Bu şiirin en sevdiğim dizesi de, “Ne kadar uzun yaşarsan, o kadar kısa gelir ömür.” oldu.
Yeni bir şehrin kaldırımlarında yürüdük, akşamın mavi ışıklı köprülerinden geçtik; yüzümüzü yalayan rüzgârı hissettik. Fransa’daki Vosges Dağları’ndan doğan Maas’ı kaynağında tanımadık belki ama Belçika üzerinden Hollanda’ya uzanan göçebe akışına tanıklık ettik. Yeni Maas Nehri’ndeki köpüklerle yıkadık gözlerimizi.
Rotterdam’dan ayrılırken yanımıza yalnızca modern mimarisini değil, Benelüx tünellerine, çöp konteynırlarına, binaların duvarlarına şiir yazdıran o sıra dışı şairi de aldık. “Gecenin belediye başkanı” Jules Deelder… Renk değiştirmedi hiç. Siyahı yalnızca giymedi; siyah yaşadı ve siyah olarak öldü. Çünkü bazı insanlar için siyah bir renk değil bir yaşam biçimidir, bir karakterdir.
