Her devir, kendi okurunu yetiştirir. Bu yetişen okurun niteliğini, hatta niceliğini de sorgulamak hayati bir mesele olmalıdır. Bugün her şeyden önce belki de asıl sormamız gereken, nasıl bir okur yetiştirdiğimizden önce, okumaya neden ihtiyaç duyduğumuzdur.
Bir toplumun kitapları olabilir. Yayınevleri, kitapçıları, kütüphaneleri, edebiyat dergileri, yazarları ve şairleri de. Her yıl binlerce yeni kitap yayımlanabilir. Kitap fuarları düzenlenebilir, sosyal medyada kitap tavsiyeleri paylaşılabilir, okuma etkinlikleri yapılabilir. Bütün bunlar, o toplumda güçlü bir okuma kültürünün var olduğunu göstermeye yeter mi?
Meseleyi biraz daha derinden ele almak gerekiyor. Çünkü kitapların varlığı ile okuma ihtiyacının varlığı aynı şey değil. Bir kitabın basılması, dağıtılması, raflarda yerini alması, hatta satın alınması bile onun okunduğunu göstermiyor. Peki, okuduğumuzu söylemek de gerçekten okuduğumuz anlamına geliyor mu?
Son yıllarda kitap okumadığımızdan, gençlerin kitaplara ilgi göstermediğinden, edebiyat dergilerinin yeterince okunmadığından yakınıyoruz. Bu yakınmaların haklı tarafları elbette var. Fakat her defasında okuru işaret ederek bir sonuca varmaya çalışmak, meseleyi kolayca açıklamanın bir yolu olabilir mi? İnsanlara neden okumadıklarını sormadan önce, okumayı hayatlarında neden bir ihtiyaç olarak görmediklerini anlamaya çalışsak daha doğru olmaz mı?
Ben öğrencilerime soruyorum mesela. Şu an onların ihtiyaçlar hiyerarşisinde belki de en sonda okuma ihtiyacı. Varsa da ödev veya sınav için var. Halbuki sınav sistemimiz okuduğunu anlamak üzerine eğiliyor artık. Bu meseleyi hayati görüyor. Sorun nerede peki?
Bu soruyu yalnızca öğrenciye, okura yöneltemeyiz. Yazarın yazdıklarıyla, yayınevinin yayımladıklarıyla, dergicinin okurla kurduğu ilişkiyle, eğitimin okuma alışkanlığı kazandırma biçimiyle, ailenin çocuğa sunduğu örneklikle de ilgilenmek zorundayız. Belki de hepimiz aynı sorunun farklı yerlerinde duruyoruz.
Okumak mı, kitap sahibi olmak mı?
Kitap satın almakla kitap okumak arasındaki mesafeyi de düşünmek gerekiyor. Evlerimizde kitaplıklarımız var. Kimi zaman kitaplarımızın sayısı, okuduklarımızın sayısından daha fazla. Bir kitabı satın almak, onu okuma niyetimizin bir göstergesi olabilir. Fakat niyetin davranışa dönüşmediği yerde kitaplar, yalnızca sahip olduğumuz nesneler olarak kalmıyor mu?
Elbette herkesin kitap okumaya ayırabileceği aynı zamanı, aynı imkânı ve aynı ekonomik gücü yok. Kitap fiyatlarının, geçim sıkıntısının, çalışma şartlarının ve günlük hayatın yükünün okuma alışkanlığı üzerindeki etkisini görmezden gelemeyiz. Bir kitabın fiyatını eleştirirken o kitabı yayımlayan yayınevinin kâğıt, baskı, dağıtım ve satış maliyetlerini de hesaba katmak gerekir. Tekelleşen yayınevlerini saymazsak yayınevinin ayakta kalma mücadelesi ile okurun kitaba ulaşma imkânı çoğu zaman aynı ekonomik tablonun iki ayrı tarafıdır.
Ancak bütün meseleyi ekonomik şartlarla açıklamak da yeterli değildir. Çünkü kitap okumak için her zaman kitap satın almak gerekmez. Kütüphaneler, ödünç kitaplar, dijital yayınlar ve farklı erişim imkânları da var. Öyleyse imkân meselesinin yanında tercih meselesini de konuşmalıyız. Gün içinde nelere zaman ayırıyoruz? Hangi içeriklerin peşinden gidiyoruz? Bir konu üzerinde düşünmek, bir metni anlamaya çalışmak ve gerektiğinde kendi fikrimizi yeniden gözden geçirmek için ne kadar zaman ayırabiliyoruz?
Burada okuru yargılamak değil, okuma alışkanlığımızın nasıl şekillendiğini anlamak gerekiyor. Zira insanın okumaya ayırmadığı zamanın tamamını tembellikle açıklayamayız. Fakat zamanın nasıl kullanıldığını hiç sorgulamadan da okuma ihtiyacının neden zayıfladığını anlayamayız.
Çok içerik, az okuma mı?
Bugün bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolay. Birkaç saniye içinde yüzlerce yazıya, binlerce kitaba, farklı görüşlere ve değerlendirmelere ulaşabiliyoruz. Fakat bu kolaylık, okuma ve anlama meselesini kendiliğinden çözmüyor. Hatta bazen karşımıza başka bir sorun çıkarıyor: Çok fazla içerikle karşılaşıyor, fakat hiçbirinin üzerinde yeterince duramıyoruz.
Bir yazının kaç kez görüntülendiğini, kaç kişinin ziyaret ettiğini, kaç kez paylaşıldığını ölçebiliyoruz. Peki, kaç kişinin gerçekten okuduğunu, kaç kişinin üzerinde düşündüğünü, kaç kişinin o yazıdan sonra bir soruya yeniden baktığını biliyor muyuz? Dijital yayıncılıkta görünürlük ile okurluk arasındaki fark giderek daha fazla önem kazanıyor. Bir içeriğin çok kişiye ulaşması, onun aynı ölçüde anlaşıldığı veya okurda kalıcı bir iz bıraktığı anlamına gelmiyor.
Belki de bugün edebiyatın ve düşünce yazılarının karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri budur. Yazı yayımlanıyor, bağlantısı paylaşılıyor, birkaç beğeni alıyor ve kısa süre sonra gündemden düşüyor. Bir sonraki içerik, bir öncekini beklemeden geliyor. Okur sürekli yeni bir şeyle karşılaşıyor ama karşılaştığı şey üzerinde düşünmeye fırsat bulabiliyor mu? Ben de bazen boşa kürek çektiğimi düşünüp yazmaktan vazgeçebiliyorum. Kaç kişi talep ediyor, kaç kişi okuyor?
Burada dijital mecraları bütünüyle suçlamak doğru olmaz. İnternet, edebiyatın daha geniş çevrelere ulaşması için önemli imkânlar sunuyor. Daha önce basılı bir derginin ulaşamayacağı okurlara bugün bir yazı birkaç dakika içinde ulaşabiliyor. Ancak imkânın varlığı, o imkânın nasıl kullanıldığını sorgulamamıza engel değil. Biz dijital yayıncılığı okurla buluşmanın bir yolu olarak mı görüyoruz, yoksa yalnızca daha fazla görüntülenmenin peşinde mi koşuyoruz?
Yazar olarak bizim de kendimize sormamız gereken sorular var. Yazdığımız metinler gerçekten bir düşünceyi derinleştiriyor mu? Okurun zihninde yeni bir kapı aralıyor mu? Yoksa biz de çoğu zaman söylenmiş olanı farklı cümlelerle tekrar mı ediyoruz? Okurun ilgisizliğinden yakınırken, onun ilgisini hak edecek metinler ortaya koyup koymadığımızı da düşünmemiz gerekmiyor mu?
Okuru kim yetiştiriyor?
Okuma alışkanlığının oluşmasında aileye ve eğitime önemli görevler düştüğünü hepimiz kabul ediyoruz. Çocuklara küçük yaşlardan itibaren kitap okumalarını söylüyoruz. Onlara kitaplar alıyor, okuma saatleri düzenliyor, zaman zaman okudukları kitaplarla ilgili sorular soruyoruz. Fakat bütün bunları yaparken kendimize şu soruyu yöneltiyor muyuz: Çocuklara okumayı mı öğretiyoruz, yoksa okumanın bir görev olduğunu mu düşündürüyoruz?
Bir çocuğa kitap okumayı tavsiye etmek başka, ona okumanın dünyasında yer açmak başkadır. Evinde hiç kitap okunmayan bir çocuğa sürekli kitap okumasını söylemek ne kadar etkili olabilir? Anne babanın elinde telefon, çocuğun önünde kitap varsa, bu durum çocuğa nasıl bir mesaj verir? Çocuklar çoğu zaman söylediklerimizden çok yaptıklarımızı örnek almaz mı?
Okulda da benzer bir durumla karşılaşıyoruz. Öğrencilerden kitap okumalarını, okuduklarını anlamalarını, yorumlamalarını ve düşüncelerini ifade etmelerini bekliyoruz. Fakat okuma faaliyetini yalnızca sınavlara, ödevlere ve değerlendirme ölçütlerine bağladığımızda, öğrencinin kitapla kurduğu ilişkiyi nasıl etkiliyoruz? Bir kitabı bitirmek, ondan sınav olmak ve alınan notu öğrenmek, o kitabın dünyasına girmekle aynı şey midir?
Belki de eğitimde üzerinde yeniden düşünmemiz gereken konulardan biri, okuma faaliyetini bir zorunluluktan çıkarıp bir ihtiyaç hâline getirebilmektir. Öğrenciye yalnızca ne okuyacağını söylemek yetmez. Neden okuyacağını, okumanın kendisine neler kazandırabileceğini de hissettirmek gerekir. Bunun yolu da çocuğun sorularına değer vermekten, merakını canlı tutmaktan ve okuduğu metinlerle kendi hayatı arasında bağ kurmasına imkân tanımaktan geçer.
Okulun burada önemli bir sorumluluğu var. Ancak bu sorumluluğu yalnızca okula yüklemek de doğru değil. Aile, okul, çevre ve toplum birbirinden bağımsız değil. Okuma kültürü, bir dersin veya bir kurumun tek başına oluşturabileceği bir değer değildir.
Yazar, yayınevi ve dergici ne yapmalı?
Okuma ihtiyacını tartışırken edebiyat dünyasının kendi içindeki sorumluluklarını da konuşmalıyız. Yayınevleri kitap yayımlıyor, yazarlar eserler veriyor, edebiyat dergileri yeni metinlere ve yazarlara yer açıyor. Bütün bunlar edebiyat hayatının devamı için önemli. Fakat yayımlamak ile okura ulaşmak arasında ciddi bir mesafe bulunuyor.
Bir derginin kaç yıldır yayımlandığı, kaç sayı çıkardığı veya kaç farklı yazara yer verdiği elbette önemlidir. Ancak bunlar tek başına derginin kaç okura ulaştığını göstermez. Basılı edebiyat dergilerinin gerçek tirajları, satılan nüshaları ve abone sayıları hakkında herkesin ulaşabileceği güncel ve kapsamlı verilerin bulunmaması da bu alandaki değerlendirmeleri güçleştiriyor.
Dergilerin yaşaması için okura, okurun dergilere ulaşabilmesi için de sağlıklı bir yayıncılık ortamına ihtiyaç var. Dağıtım sorunları, artan baskı maliyetleri, satış noktalarının sınırlılığı ve ekonomik güçlükler bu ilişkinin önünde engeller oluşturabiliyor. Bir derginin kapanmasını yalnızca okurun ilgisizliğiyle açıklamak ne kadar doğruysa, derginin okura ulaşmak için neler yaptığını sorgulamamak da o kadar eksik kalır.
Yayınevleri açısından da benzer sorular geçerli. Her yayımlanan kitap okurla buluşabiliyor mu? Kitapların tanıtımı, dağıtımı ve erişilebilirliği konusunda neler yapılabiliyor? Yazarlar okurun beklentilerini ne kadar dikkate alıyor? Daha önemlisi, okurun düşünce dünyasına katkı sunacak metinler üretmek konusunda kendimize ne kadar sorumluluk yüklüyoruz?
Burada ticari kaygılarla edebî kaygıları karşı karşıya getirmek istemiyorum. Bir yayınevinin ekonomik olarak ayakta kalması gerekir. Bir derginin giderlerini karşılaması, bir yazarın emeğinin karşılığını alması da son derece doğaldır. Fakat edebiyatı yalnızca satış rakamlarına göre değerlendirdiğimizde, okuma kültürünün gelişmesi için gerekli olan bazı değerleri gözden kaçırabiliriz.
Çünkü her değerli metin çok satan bir kitaba dönüşmeyebilir. Her nitelikli dergi geniş bir okur kitlesine ulaşamayabilir. Fakat bu durum, yayıncılık dünyasının okurla bağ kurma çabasından vazgeçmesini de gerektirmez. Belki de asıl mesele, hem nitelikli yayıncılığı sürdürebilmek hem de okurun kitaba ve dergiye ulaşmasını kolaylaştırabilmektir.
Okumak, insanın kendisiyle karşılaşmasıdır.
Bütün bu tartışmaların sonunda dönüp dolaşıp aynı noktaya geliyoruz: Biz okumaya neden ihtiyaç duyarız?
İnsan yalnızca bilmediği şeyleri öğrenmek için okumaz. Bazen kendi düşüncesini sınamak, bazen başkasının dünyasını anlamak, bazen de yıllardır doğru kabul ettiği bir düşünceyi yeniden değerlendirmek için okur. Okuduğu bir cümle, daha önce hiç sormadığı bir soruyu aklına düşürebilir. Bir hikâye, kendisinden çok farklı bir hayatı anlamasına yardımcı olabilir. Bir düşünce yazısı, alışkanlık hâline getirdiği kabullerini sorgulamasını sağlayabilir.
Bu yönüyle okumak, yalnızca bilgi edinmek değildir. İnsan okudukça başkalarının tecrübeleriyle karşılaşır; kendi sınırlarının farkına varır. Her okuduğuna katılmak zorunda değildir. Hatta bazen karşı çıktığı bir düşünce, onu daha fazla araştırmaya ve kendi fikrini daha sağlam temellere oturtmaya yöneltir.
Fakat bunun gerçekleşebilmesi için okumanın da bir niteliği olmalıdır. Sayfaları hızla çevirmek, çok sayıda kitap bitirmek veya okuduğumuz kitapların listesini uzatmak tek başına yeterli değildir. Okuduğumuz üzerinde durmak, anlamadığımızı yeniden okumak, gerektiğinde itiraz etmek ve düşüncelerimizi gözden geçirmek gerekir.
Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, daha fazla içerik tüketmek değil, okuduğumuz şeyle daha sahici bir ilişki kurabilmektir. Çünkü okumak, insanın yalnızca zihnini bilgiyle doldurması değil, zihnini çalıştırmasıdır.
